Yıldızların Oluşumu ve Evreleri - 2

Güncelleme tarihi: Tem 28

YILDIZLARIN EVRELERİ - I

ALP SALTIK

Bir yıldızın oluşumu ve yaşamı boyunca geçirdikleri evreler; oluştuğu bulutsunun yapısı, etrafında bulunan elementler ve yıldızın kütlesi olmak üzere üç önemli değişken etrafında şekillenir. Ancak kütle parametresi; bir yıldızın yaşam süresi, sıcaklığı gibi önemli değişkenleri belirleyen esas faktördür. Buna karşın, bir yıldızın kütlesinin büyüklüğü fark etmeksizin yaşamı boyunca geçirdiği evreler vardır. Bu evreler sırasıyla; protostar evresi, T-Tauri yıldız dönemi, ana kol öncesi dönem, ana kol dönemidir. Bir yıldızın ana kol üzerindeki yaşamı bittikten sonra geçireceği evreler kütlesine göre değişiklik gösterir. Ayrıca, yıldızın yaşam süresi yıldızın kütlesi tarafından belirlenir.

Verilen tablo incelendiğinde, bir yıldızın oluşumu sırasında ve oluşan çekirdeğin geçirdiği evreler ana kol evresine kadar gösterilmiştir. Ana kol evresi, yıldızın yaşamının çok önemli bir kısmını oluşturan ve yıldızın çekirdeğinde iç dengenin devamlı olduğu evredir.




PROTOSTAR ( ÖN YILDIZ) EVRESİ



Bir bulutsunun içinde kütle çekimsel yapının merkezi 10 bin Kelvin sıcaklığa ulaştığı zaman cisim protostar olarak adlandırılır. Protostar evresindeki bir yıldızın merkezi devamlı olarak ısınmaya devam eder. Bunun yanı sıra bulutsunun içinde, kendi çevresindeki maddeyi etkileyerek yarıçapını büyütmeyi de sürdürür. Bu sebeple bir protostarın çevresinde gaz ve tozdan oluşan bir disk bulunur.Bir protostar, etrafıyla çok fazla etkileşime girdiğinden ve tam anlamıyla bir sistem olmamasından kaynaklı olarak üzerindeki maddenin bir kısmını kutuplarından kollar şeklinde dışarı püskürtür, bu kollara “jet” adı verilir.Jet T-Tauri yıldız safhası süresince de bulunur. Bu durumun sebebi bu aşamanın da ön yıldız yani protostar evresi olmasıdır.

T-Tauri evresinin özel olarak ayrılmasının sebebi, cismin artık göz yüzünde yaptığı ışınımın bir yıldızın ışınımına oldukça benzer olmasıdır. Bu aşamaya gelmiş bir ön yıldızın, sıcaklığı merkezi dış katmanlardan açıkça ayırmaya yetecek bir seviyeye ulaşmıştır. Bununla beraber zamana bağlı olarak T-Tauri evresinde jetlerin yoğunluğu ve yıldız etrafındaki disk daralmaya ve yoğunlaşmaya başlar. Bu noktadan sonra merkez ısındıkça etrafındaki maddeyi ya tamamen üzerine çeker ya da etrafında bir gezegen sistemi veya etrafını saran bir örtü şeklinde kütle çekim alanında sabitler.


ANA KOL ÖNCESİ YILDIZ


Bu evre, yıldızın merkezinde hidrojen yanması (nükleer reaksiyon) gerçekleşmeden önceki evredir. Bu noktada oluşan gök cismi ilk defa “yıldız” kelimesiyle tanımlanır. Bunun sebebi daha önceki aşamalardan farklı olarak, merkez sıcaklığı birkaç milyon Kelvin’e ulaşmış, iç ve dış katmanları arasındaki farklar iyice ortaya çıkmıştır.


Ayrıca, ana kol öncesi dönemde bulunan bir yıldızın kütle çekimi sebebiyle etrafındaki maddeyi ne yönde ve hangi ölçekte etkileyeceği de anlaşılır bir hale gelir. Verilen şekilde bir ana kol öncesi yıldızın etrafındaki maddeyi kütle çekim etkisiyle tetikleyerek gezegen sistemi oluşturduğu gösterilmiştir. Bununla beraber cismin kütlesine bağlı olmak koşuluyla tıpkı bizim Güneş sistemimizin çevresinde olan Oort bulutu gibi bir gaz ve toz yapı oluşması da mümkündür.



Ana kol öncesi yıldızlar da önceki yıldız evreleri gibi jetlere sahiptir ancak önemli bir farkla birlikte, bu evrede yıldızın jetleri gittikçe güç kaybeder. Bu kaybın sebebi sistemin iç dengeye yaklaşmasıdır. Bununla birlikte, yıldız kendi etrafındaki sistemi oluşturdukça sisteme ait kütle çekimi sebebiyle etraftan daha fazla madde toplar, sonuç olarak yıldız etrafındaki toplama diski varlığını sürdürür. Ana kol öncesi yıldızlar için ayırt edici son parametre ise lityum (Li) elementidir. Bu elementin yıldız içindeki varlığı hidrojen yanmasının başlamasından kısa bir süre son bulur.

Bu evrede yıldızın ısınmaya devam etmesi ve yüksek miktarlarda enerji üretmesinin sebebi, yerçekimi daralması ve döteryum füzyonudur. Bu iki ana enerji sağlayıcının etkisiyle merkez dönmeye ve ısınmaya devam eder. Isınmanın sonucu olarak da merkezde nükleer reaksiyon başlar.



KAYNAKÇA

https://lweb.cfa.harvard.edu/~pberlind/atlas/htmls/pmsstars.html

https://www.researchgate.net/figure/Stages-of-star-formation_fig1_319482711

https://pages.uoregon.edu/jimbrau/astr122/Notes/Chapter19.html

https://courses.lumenlearning.com/earthscience/chapter/stellar-life-cycle/

https://www.uc.edu/content/dam/refresh/cont-ed-62/olli/olli_docs/stars-formation-2-24.pdf

https://www.univie.ac.at/asap/main.php?s=pms


51 görüntüleme0 yorum