Yıldızların Oluşumu ve Evreleri-1

Güncelleme tarihi: Tem 26

YILDIZLARIN OLUŞUMU

ALP SALTIK

Yıldızların oluşumu sırasında geçirdikleri evreleri anlayabilmek için genel olarak yapılarını biliyor olmak gerekir. Yıldızlar çoğunluğu hidrojen atomu olmakla birlikte kütlesine ve sıcaklığına göre daha ağır elementleri de yapısında bulundurabilen yoğun, büyük kütleli ve sıcak gaz kürelerdir. Bir yıldız toplamda 6 katmandan oluşur ve bu katmanlar içten dışa doğru; çekirdek, ışınımsal bölge, konvektif bölge, fotosfer, kromosfer ve koronadır. Bir yıldızın çekirdeğinde nükleer reaksiyonlar yardımıyla hidrojen helyuma çevrilir, bir yıldızın yaşamını devam ettirebilmesi için bu nükleer reaksiyonlar gereklidir. Dolayısıyla hidrojen atomu tükenince yıldız artık yaşamının sonlarına yaklaşır. Buradan hareketle bir yıldızın hidrojence zengin ve yoğun bir ortamda oluştuğu söylenebilir. Yıldızların esas oluştukları bölgelere yıldızlararası gaz ve toz bulutları (bulutsular) denir. Bu bölgelerin genel özellikleri çok yoğun ve çok soğuk olmalarının yanında oldukça büyük alanları da kaplarlar. Bu bölgelerin sıcaklığı 10 Kelvin civarındadır ve milyonlarca güneş kütlesine sahiptirler.


Verilen görsel Atbaşı Bulutsusuna aittir. Bilinen en büyük yüzey alanına sahip bulutsu olmasıyla birlikte pek çok yıldızın oluşum bölgesidir. Bununla beraber Atbaşı Bulutsusu en yoğun bulutsulardan biridir. Bu yoğunluk sebebiyle resimde de görüldüğü üzere bulutsunun arkasında kalan alandan herhangi bir ışık geçişi yaşanmaz.

Bir yıldız, bu yoğun ortamlarda bulunan maddelerin arasında oluşan kütle çekimi sebebiyle oluşur. Bir yıldızın oluşumu milyonlarca yıl sürer. Buna karşın bir bulutsu da yıldızlar arası ortamdaki maddenin yoğunlaşması ile oluştuğundan oluşması çok uzun sürer. Bir bulutsunun içindeki madde; kendi içinde çökecek yoğunluğa ulaştığında oluşan kütle çekim etkisi sonucunda bulunan madde dönerek çökmeye başlar, bu çökme sırasında merkezde kalan madde ısınmaya başlar ve ilerleyen zamanda yıldızın çekirdeğini oluşturur. Merkezde kalan maddenin yeterince ısınması sonucunda nükleer reaksiyon başlar. Nükleer reaksiyonun başladığı andan itibaren yıldız artık tam anlamıyla yaşamına başlamıştır.

Bir yıldızın çekirdeğinin oluşumuna sebep olan kütle çekimi, yıldızlar arası bulutsuların dış bir etkiyle büzülmesi sonucunda meydana gelir. Bulutsular gibi oldukça soğuk ve büyük kütleli yapıların büzülmesine sebep olabilecek kadar şiddetli dış etkiler genellikle gök adaların sarmal kollarının dönerken oluşturdukları şok dalgalarıdır. Böyle bir şok dalgası ile tetiklenen bulutsu büzülmeye başlar ve böylece yıldızların doğum süreci başlar. İçerdeki maddenin ısınması bu aşamada gerçekleşmeye başlar. Başlangıçta sıcaklığı 10 Kelvin (-263 santigrat) olan parçacıklar kendi etrafında dönerek etrafındaki maddeyi de üzerine toplar. Bu esnada oluşan çekirdek dönme hareketinin ve ısı artışının etkisiyle iki veya daha fazla parçaya bölünebilir, bu durumda ikili veya daha karmaşık yıldız sistemleri oluşur. Kütle çekim kuvvetiyle çöken madde hareketine devam ettikçe ısınma devam eder ve merkez sıcaklık 10 bin Kelvin sıcaklığa ulaştığında ön yıldız (protostar) evresinde olan yapı fotosfer oluşturur. Büzülme ve ısınmanın devam etmesiyle birlikte merkez sıcaklık 10 milyon Kelvin’e ulaştığında çekirdek tepkimeleri başlar ve artık yıldızın oluşumu tamamlanmış olur. Yine de oluşan yıldız etrafındaki maddeyi etkileyerek bizimkine benzer bir gezegen sistemini oluşturan yapılar oluşmasına sebep olabilir veya etkilenen madde toz olarak yıldızın etrafını sarar.



( AU= Astronomik Birim ve 1 AU= 149 milyon kilometreye eşittir.)

Yukarda gösterilen şekil bir yıldızın oluşumunun evrelere bölünmüş halidir. Şekilde “a” olarak gösterilen evrede bulutsu şok dalgası tarafından tetiklenerek büzülmeye başlar. Bir sonraki “b” evresinde büzülen madde kütle çekimi etkisiyle sıkışarak çekirdeği oluşturur ve ısınmaya devam eder. Isınan protostar “c” evresinde fotosferi oluşturarak ışıma yapar ve nihayetinde yeterince ısınan merkez yapı “d” evresinde tamamen bir yıldıza dönüşmüş olur.

KAYNAKÇA

https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/how-do-stars-form-and-evolve

https://esahubble.org/science/formation_of_stars/

https://courses.lumenlearning.com/astronomy/chapter/star-formation/

https://esahubble.org/science/formation_of_stars/